فعال سازی رفتاری برای درمان افسردگی - دکتر ترانه موذنی

فعال سازی رفتاری برای درمان افسردگی

فعال سازی رفتاری برای درمان افسردگی

بر سر آنم که گر ز دست برآید
دست به کاری زنم که غصه سر آید
حضرت حافظ
( فقط انجام دهید، اقدام کنید و به قول حضرت حافظ دست به کاری بزنید تا غصه سر آید …. رویکرد فعال سازی رفتاری)

از زمان پیدایش مفهوم روان درمانی، تاکنون، دو سوال همواره مطرح بوده است:
۱) آیا درمان X موثر واقع می شود؟
۲) اگر موثر واقع میشود ،این تغییر چرا و چگونه صورت می گیرد؟
در ادامه به جواب این دو سوال با تاکید بر روش فعال سازی رفتاری خواهیم پرداخت . این روش یکی از ساده ترین و عملی ترین درمانهای روانشناختی مبتنی بر شواهد، برای درمان افسردگی می باشد که مورد علاقه بسیاری از درمانگرانی که در حوزه افسردگی کار میکنند خواهد بود و ماهیت بسیار منعطف و سازگاری با شرایط فرد افسرده خواهد داشت.

فعال سازی رفتاری برای درمان افسردگی چگونه عمل می کند؟

فعال سازی رفتاری (Behavioral Activation Treatment) یک مداخله رفتاری است که به افراد کمک می کند. چرخه عدم فعالیت، اجتناب، تشدید افسردگی را در هم بشکنند‌.
فعال سازی رفتاری درمان قدیمی اما سرشار از احساس رضایتمندی است. در واقع فعال سازی رفتاری یک درمان ساختاریافته و کوتاه مدت برای افسردگی ست که قصد دارد مراجعان را به شیوه های خاص فعال کند تا تجارب پاداش دهنده در زندگی خود را افزایش دهند. فعال سازی رفتاری مبتنی بر این فرض است که مشکلات موجود در زندگی افراد آسیب‌پذیر، توانایی آنها را برای کسب تجربیات مثبت از محیط شان کاهش داده و منجر به ایجاد نشانه ها و رفتارهایی می‌شود که ما آنها را در طبقه افسردگی قرار می‌دهیم.
این روش، درمانی مبتنی بر ساختار و منطبق با نیازهای مراجع است که سهولت در اجرا یکی از مزیت های اصلی آن محسوب می شود.

با خواندن این مقاله جواب سوال های زیر را خواهید آموخت:

✓فعال سازی رفتاری برای درمان افسردگی چگونه عمل میکند؟
✓تمرکز اصلی در رویکرد فعال سازی رفتاری کدام است؟
✓نتایج درمان افسردگی حاصل از فعال سازی رفتاری کدام است؟
✓نشانه های افسردگی چیست؟
✓ پیش فرض های فعال سازی رفتاری برای درمان افسردگی کدام است؟
✓فنون فعال سازی رفتاری برای غلبه بر افسردگی
✓اصلاح اجتناب و حل مسئله در درمان افسردگی
✓فعال سازی رفتاری چگونه به شما کمک می کند تا احساس بهتری داشته باشید؟
✓روش های تکمیلی مقابله با افسردگی ( درمان افسردگی)

 

تمرکز اصلی در رویکرد فعال سازی رفتاری کدام است؟

تمرکز اصلی این درمان بر جستجوی اجتناب های مراجع،آگاه سازی وی از آنها،و تشویق به تعامل فعال با محیط اطراف به منظور کسب تقویت های لازم می‌باشد و از این طریق موجبات بهبودی خُلق را فراهم می آورد.

نتایج درمان افسردگی حاصل از فعال سازی رفتاری

نتایج حاصل از درمان افسردگی حاصل از این رویکرد حتی برای شدیدترین موارد افسردگی برابر با درمان های شناختی و داروهای ضد افسردگی یا بهتر از آن بوده است.در نگاه اول تمرکز این درمان بر این عقیده است که «فقط انجام دهید» و البته نگاهی جامع به روابط احتمالی زندگی بیمار در طیف گسترده ای از رفتار، شناخت و خُلق دارد که ممکن است تا قبل از درمان به حفظ افسردگی در فرد کمک کرده اند.به همین نحو این رویکرد بسیار فردنگر است و تعداد مشخصی از جلسات را برای رسیدن به اهدافی مشخص تعیین نمی کند بلکه با فرد مبتلا به افسردگی بسیار سازگار است.

بیشتر بخوانید: درمان افسردگی

نشانه های افسردگی چیست؟

فعال سازی رفتاری برای درمان افسردگی
یکی از نشانه‌های افسردگی به عنوان رایج ترین اختلال روانی، انجام ندادن کارهای روزمره، واجب و لذت بخشی است که فرد پیش از ابتلا به افسردگی به موقع و با کسب لذت و احساس تسلط آنها را انجام می‌داده است‌. اطرافیان فرد افسرده با هدف کمک و خارج کردن فرد از این وضعیت با پیشنهاداتی مانند:
بلند شو، ورزش کن با دوستات تماس بگیر و به کارات برس در تلاش هستند که افسردگی فرد را مهار کنند. غافل از اینکه انجام همین کارهای به ظاهر ساده برای یک فرد افسرده می تواند بسیار دشوار باشد.جملات این چنینی نه تنها کمکی به حال فرد افسرده نمی کند،بلکه باعث میشود فرد افسرده خود را به علت ناتوانی در انجام کارهایی که در گذشته برای او آسان و لذت بخش بوده است و اکنون قادر به انجام آنها نیست سرزنش کند.
درمانگر با استفاده از تکنیک بسیار عالی فعال سازی رفتاری و با در نظر گرفتن شرایط خاص فرد مبتلا به افسردگی به او کمک می کند تا به تدریج بر موانعی مثل اجتناب و انکار غلبه کرده و به وضعیت پیش از افسردگی بازگردد. فعال سازی رفتاری در چهار حوزه فیزیکی، ذهنی، اجتماعی و رسیدگی به خود انجام میشود.

بیشتر بخوانید: علائم افسردگی

پیش فرض های فعال سازی رفتاری برای درمان افسردگی

اگر به صورت یک پیوستار در نظر بگیریم ، فعال سازی رفتاری با توجه به میزان ساختار یافتگی به قطب ساختارمدار گرایش دارد. با این حال باید متناسب با نیازهای منحصربه‌فرد بیماران به اجرا درآید. درمانگر فعال سازی رفتاری باید انعطاف پذیری بالایی داشته باشد و همواره دست به نوآوری و آزمایش بزند.

در فعال سازی رفتاری نه تنها تکنیک های منحصر به فرد مانند برنامه‌ریزی جهت فعالیت هدفمند وجود دارد بلکه تکنیک های بسیاری مثل مسئله گشایی و اصلاح اجتناب نیز در نظر گرفته می شود.
این رویکرد درمان افسردگی نشان می‌دهد که بیشتر رفتارهای بیمار تابع تقویت مثبت می باشد و افسردگی هنگامی ایجاد می‌شود که تقویت مثبت کاهش می‌ یابد، از دست می‌رود و یا به شدت کم می‌شود. در واقع بر نقش اجتناب در افسردگی تاکید فراوان دارد و بر این باور است که افراد افسرده نه تنها منابع اصلی تقویت مثبت را از دست می دهند بلکه نافعال بودن آنها ممکن است به دلیل اجتناب منفعلانه از موقعیت‌های آزارنده باشد. بنابراین فنون فعال سازی رفتاری، فنونی برای شناسایی و غلبه بر اجتناب و همزمان مهارت‌آموزی خواهد بود.

فعال سازی رفتاری مراجعان را به دستیابی و پرورش مهارت‌هایی ترغیب می‌کند که به آنها امکان ایجاد و حفظ ارتباط با منابع مختلف و پایدار جهت تقویت مثبت را فراهم می آورد. این کار موجب پدیدآیی یک زندگی با معنا، ارزشمند و هدف‌دار می‌شود.

فرضیه اول: فرضیه فعال سازی

برمبنای فرضیه اول،با فعالسازی درمانجویان افسرده تغییر ایجاد میشود . مراد از فعالسازی این است که درمانگر، درمانجوی افسرده را به دوباره فعال شدن ترغیب میکند و طرح‌هایی را تدوین می نماید که آنان بتوانند به مدد اجرای آنها با تقویت کننده های موجود در محیط تماس حاصل کنند. در برنامه ریزی فعالیت افراد افسرده برای تماس با تقویت کننده های مثبت محیطی ترغیب می شوند.

فرضیه دوم: آموزش مهارت های موثر( بازسازی شناختی)

بر طبق فرضیه دوم،درمانجویان افسرده یاد می گیرند که با رویدادهای غم انگیز و افکار افسرده ساز مقابله کنند. در نتیجه،آنچه موجبات تغییر را فراهم می کند،دگرگون شدن ساختارهای شناختی بنیادی نیست بلکه فراگیری راهبردهای مقابله ای موثر است. درمانگر این راهبردها را به درمانجویان افسرده یاد می دهد تا از آنها برای مقابله با رویدادهای استرس زای زندگی و افکار منفی که به آنها مربوط می‌شود استفاده کنند.

فنون فعال سازی رفتاری برای غلبه بر افسردگی

۱ ) شناسایی ارزش ها،تقویت کننده ها و بازبینی فعالیت های جاری خود.
۲)تهیه فهرستی از فعالیت های خوشایند و لذت بخش بر اساس تجربه قبلی و ارزش های خود.
۳) تحلیل کردن پیشایندها، رفتارها ،پیامدها.
۴) شناخت خزانه رفتاری خود
۵) شناسایی موانع فعال سازی

فعال سازی رفتاری برای درمان افسردگی

فعال سازی رفتاری از جمله رویکردهای پرکاربرد برای درمان افسردگی محسوب میشود. اگرچه این روش می‌تواند برای درمان سایر اختلال های اضطرابی مانند اختلال اضطراب فراگیر(General Anxiety Disorder) و اختلال استرس پس از سانح(Post Traumatic Stress Disorder) نیز کاربرد داشته باشد، اما هدف اصلی در این تکنیک افزایش رفتارهای منجر به پاداش برای بیمار است.
پاداش می‌تواند درونی مانند (لذت یا احساس موفقیت) یا بیرونی (مانند توجه اجتماعی) باشد. افزایش پاداش به بهبود احساسات فرد کمک می‌کند. هدف دیگر این تکنیک کاهش نشخوار های فکری افسرده ساز از طریق تغییر تمرکز بیمار بر روی انجام فعالیت های لذت بخش است.

مراحل چهارگانه فعال سازی رفتاری:

۱) در قدم اول درمانگر اساس مداخله را برای فرد بیمار توضیح می دهد و کمک می کند تا فرد افسرده بفهمد چگونه الگوی عدم تحرک و عدم اقدام سبب تقویت و تشدید علائم افسردگی آنها میشود. برای رسیدن به این هدف باید نظارت و ثبت فعالیت های کنونی فرد انجام شود. از بیمار خواسته می شود تمام فعالیت های روزانه خود را ساعت به ساعت ثبت کند. بیمار باید هر فعالیت را با توجه به دو بُعد ثبت کند.
۱)احساس لذت
۲) احساس تسلط
هر بُعد از صفر (بدون لذت/ تسلط) تا ده ( لذت/تسلط بالا)درجه بندی میگردد. تسلط به عنوان احساس کارایی و توانایی در به سرانجام رساندن فعالیت مورد نظر تعریف می‌شود.
بیمار معمولا بعد از ثبت این فعالیت‌ها به این نتیجه می‌رسد که میزان فعالیت های لذت بخش او بسیار کم است. در واقع بیمار اغلب درگیر فعالیت هایی با درجه لذت پایین مانند ساعت‌ها به تماشای تلویزیون پرداختن، صرف زمان طولانی در فضای مجازی، و نشخوار فکری خواهد بود . از طرف دیگر برخی افراد فعالیت‌هایی را انجام می‌دهند که به نظر لذت‌بخش است و یا کارایی لازم برای انجام آن را دارند اما در عمل این اتفاق نمی‌افتد. زیرا فرد درگیر افکار منفی می‌شود که این مسئله احساس لذت را تحت تاثیر قرار می دهد. این افکار منفی را می‌توان از طریق تکنیک‌های شناختی استخراج و شناسایی کرد.

۲) تهیه فهرستی از فعالیت های پاداش دهنده: قدم بعدی تهیه فهرستی از فعالیت‌های لذت بخش فعلی است. فعالیت هایی که قبل از ابتلا به افسردگی از انجام آنها لذت می برده و همچنین فعالیت‌های لذت بخشی را که به آنها فکر کرده اما آنها را انجام نداده است.

۳) طراحی فعالیت‌های پاداش دهنده: برخی از فعالیت‌های پاداش دهنده موجود در فهرست از قبل تعیین شده را، انتخاب کند و در برنامه خود قرار دهد. درمانگر در این مرحله بیمار را ترغیب می‌کند که پیش‌بینی کند که به چه میزان از انجام فعالیت موردنظر احساس لذت و تسلط می کند. امتیازهای بیمار بین ۰ تا ۱۰ درجه بندی می شود.

۴) اجرای فعالیت‌های پاداش دهنده: در نهایت بیمار باید فعالیت‌های برنامه‌ریزی شده را اجرا کند و امتیاز میزان لذت و تسلط برای هریک از این فعالیت ها را ثبت کند.
موارد تکمیلی در اجرای تکنیک فعال سازی رفتاری
گاهی ممکن است در حین اجرای فعالیت ها افکار منفی به ذهن بیمار خطور کند که آنها را از لذت بردن از فعالیت‌های برنامه‌ریزی شده باز دارد. مثلا افکار منفی مثل:

  • نمی توانم این کار را به درستی انجام دهم
  • من با این کار خودم را گول میزنم

مثال هایی از افکار منفی هستند که می‌توانند از طریق تکنیک‌های شناختی استاندارد به چالش کشیده شوند. اگر بیمار قادر به رویارویی و انجام فعالیت‌های در نظر گرفته شده نباشد ابتدا باید افکاری که بیمار را از انجام فعالیت‌ها بازمی‌دارد شناسایی کرد و سپس آنها را به چالش کشید. اغلب بیماران اینگونه فکر می‌کنند که قبل از انجام فعالیت باید انگیزه کافی برای انجام آن داشته باشند. درمانگر باید این نکته را به بیمار متذکر شود که این یک اشتباه رایج است. در حقیقت آنها با شروع فعالیت، انگیزه‌های بالاتری در خود ایجاد می‌کنند.

باید به بیماران هشدار داده شود که در هنگام شروع مجدد فعالیت هایی که مدتی است از انجام آنها اجتناب می‌کنند ممکن است به اندازه گذشته احساس لذت نکنند اما در هر صورت انجام این فعالیت ها رضایت بیشتری نسبت به اجتناب از آنها فراهم می‌کند. بعلاوه با ادامه روند فعالیت ها، افسردگی و اضطراب فرد کاهش می یابد و این میزان رضایت مضاعف می‌شود. در هر جلسه فرد افسرده، گزارشی از فعالیتها و حالات خلقی خود آماده می‌کند تا آن را به جلسات بعدی بیاورد. طرح ریزی فعالیت های لذت بخش به عنوان یک عمل پیشرونده ادامه می یابد. به گونه ای که اجتناب از انجام فعالیت‌های روزمره کاهش یافته و فقط اهداف درمانی مورد نظر در فرد افسرده افزایش می یابد.

اصلاح اجتناب و حل مسئله

فعال سازی رفتاری برای درمان افسردگی
این شاید یکی از غنی ترین و متنوع ترین جنبه های فعال سازی رفتاری باشد. مراجعین ممکن است به اجتناب از تکالیف عینی در خانه یا کار،اجتناب از احساسات دردناک مانند غم یا ترس،اجتناب از تعارض بین فردی و …. بپردازند. شیوه‌های خاص برای پرداختن به این حوزه ها با ماهیت خاص اجتناب گره خورده است.مثلاً فردی که از تجربه و پذیرش غم و اندوه ناشی از یک رابطه عاطفی شکست خورده اجتناب و امتناع می‌کند ممکن است بیشتر وقت خود را با بررسی عکس‌های شریک سابق خود یا پرسه زدن در فضای مجازی و یادآوری زمان ها و مکان های که با هم بوده اند سپری کند و از انجام اصل تکلیف خود و مواجهه با شرایط فعلی اجتناب نماید .قدم اول شروع کردن از یک موضع مشارکتی با مراجع و پرداختن به اجتناب و ارائه گزینه های جایگزین خواهد بود.

فعال سازی رفتاری چگونه به شما کمک می کند تا احساس بهتری داشته باشید؟

۱) ذهن را از افکار دردناک منفی با مشغول نگه داشتن شما منحرف می‌کند.
۲) تجربه احساس کنترل و تسلط که قبل از ابتلا به افسردگی در انجام فعالیت‌های روزمره خود داشتید را به شما برمی گرداند.
۳)عزت نفس خود را به دنبال انجام فعالیت های لذت بخش و شناخت سبک مقابله ای اجتناب که تاثیر منفی بر عزت نفس شما داشته است، افزایش می دهد.
۴) افزایش احساس تسلط و به دنبال آن ارتقای عزت نفس می تواند منجر به تجربه لذت مجدد در فرد افسرده شود.
۵) احساس خستگی،فرسودگی و بیحالی با انجام فعالیت‌های روزمره در فرد افسرده کاهش می یابد و به این ترتیب برای انجام فعالیت های بعدی به صورت تصاعدی انگیزه بیشتری پیدا خواهد کرد.
۶) انجام فعالیت های لذت بخش روزمره احساس خوب بودن، تسلط و کفایت را در فرد افسرده پدید می‌آورد.
۷) انجام فعالیتهای بیشتر، انگیزه فرد را برای انجام کار بیشتر بالا میبرد و فرد را به کار و فعالیت بیشتر وا می دارد.
۸) فعالیت به عنوان یک جزء بسیار تعیین کننده درمانی توانایی تفکر فرد را به طرز چشمگیری ارتقا می دهد.

روش های تکمیلی مقابله با افسردگی (درمان افسردگی)

۱) موقعیت های ناخوشایندی که خارج از کنترل شما هستند تشخیص دهید و بپذیرید.
۲) با استفاده از مهارت های اجتماعی،جرات مندی و مذاکره روابط بین فردی خود را تقویت نمایید.
۳) ارزیابی‌های اولیه نادرست خود را زیر سوال برده و اصلاح کنید.
۴) انواع تحریف های شناختی را بشناسید و در رابطه با نظام باورها و افکار خود نوع تحریف شناختی خود را مشخص کنید.
۵) احساس کنترل خود را بر اموری که تحت اختیار خودتان است حفظ کنید.
۶) ارزیابی‌های غیرمنطقی خود را زیر سوال برده و اصلاح کنید.
۷)از روش حل مسئله به شیوه فعالانه استفاده کنید.
۸) به موفقیت های خود پاداش دهید.
۹) تفکر منفی خود را کنترل کنید.
۱۰) تفکر مثبت داشته باشید .
۱۱) خودتان را سرگرم کنید و کنترل زندگی خود را به دست بگیرید.
۱۲) از مهارت های اجتماعی مناسب استفاده کنید.
۱۳) از سیستم های حمایتی خود به طور موثر استفاده کنید.

اشتراک گذاری در شبکه های اجتماعی

Share on whatsapp
واتس اپ
Share on telegram
تلگرام
Share on twitter
توییتر
Share on linkedin
لینکدین

4 دیدگاه

  • هستی عزیزی, ۱۴۰۰-۰۵-۱۷ @ ۸:۴۰ ق٫ظ پاسخ

    سلام خانم دکتر موذنی خسته نباشید.
    من دچار افسردگی شدم و ۶ ماهه نتونستم که شکستش بدم سوالم اینه آیا این فعال سازی رفتاری رو خودم هم می تونم انجام بدم یا باید از یک درمانگر کمک بگیرم؟

    • دکتر ترانه موذنی, ۱۴۰۰-۰۵-۲۷ @ ۱۱:۳۲ ق٫ظ پاسخ

      دوست عزیز
      مقاله فعال سازی رفتاری یک مقاله کامل و خودخوان محسوب میشه که خودتون میتونید به تنهایی مطالعه کنید و تمرینات آن را به صورت فردی انجام بدید.تمرینات موجود در مقاله فعال سازی رفتاری برای خروج از وضعیت افسردگی موقعیتی بسیار موثر و کاربردی محسوب میشه.

  • فاطمه خدا بخشی, ۱۴۰۰-۰۵-۱۷ @ ۸:۴۲ ق٫ظ پاسخ

    سلام
    این روش فعال سازی درمانی که فرمودین چه مدت طول میکشه تا افسردگی رو درمان کنه؟ آیا درمان در این روش قطعیه و بعدش خوب میشه افسردگی؟
    با تشکر از پاسخگویی شما

    • دکتر ترانه موذنی, ۱۴۰۰-۰۵-۲۷ @ ۱۱:۳۳ ق٫ظ پاسخ

      دوست عزیز
      حداقل یک ماه باید برای خروج از افسردگی تمرینات و مطالعات مرتبط با رویکرد فعال سازی رفتاری را از منابع معتبر انجام بدید .
      این درمان از جمله درمان های معتبر و اثربخش برای درمان افسردگی محسوب میشه

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *